Yeni Avrupa için 'İspanyol modeli'

MADRİD — Tüm dünyanın dikkatle izlediği Sovyetler Birliği'ndeki yeni gelişmelerin sonuçları ne olursa olsun, Gorbaçov ve politikası yalnız Doğu'da değil Batı'da da geri dönüşü olmayan bir perestroyka (yeniden yapılanma) başlatmış bulunuyor. Ekonomik, sosyal ve askeri alanında pozisyonlarını bugüne kadar hep Sovyet nüfuz alanlarında yer alan mevzilere göre ayarlayan Batı Avrupa ve genelinde Batı'yı bugünlerde en çok düşündüren ve "alçak sesle" konuşturan konu, NATO'nun geleceği. ABD Devlet Başkanı George Bush, "NATO çerçevesinde birleşik Almanyalardan" söz edeliberi başta Fransa ve İspanya olmak üzere AT üyesi Batılılar şu soruları sormaktalar: "Hangi NATO çerçevesinde? Polonya sınırına dayanan NATO çerçevesindeyse, NATO'nun silahları kime karşı caydırıcı olacak? SSCB ve Doğu Bloku birincil hedef olmaktan çıkıyorsa o zaman Kuzey Atlantik Paktı'nın temel amacı ne olacak?" Ayrıca, iki Almanya birleşirse halen Federal Almanya tarafında bulunan istihbarat istasyonları ile radarların nereye konulacağı sorusu, Almanlar tarafından yanıtsız bırakılmakta. Oysa şimdiki tanımlamasıyla "gözetleyici", ilerdeki adıyla "gözlemci" olacak bu istasyonlar, Doğu Bloku'nun demokrasiye geçiş sürecinde oyunun kurallarına ne derece uyduklarını saptamak açısından bir, silahsızlanma denetiminde iki, büyük önem kazanacaklar.

İspanya Dışişleri Bakanlığı'na bağlı Güvenlik ve Silahsızlanma Dairesi Genel Müdürü Carlos Miranda, orta vadede Varşova Paktı için şöyle bir değişim öngörüyor: SSCB kuvvetleri Macaristan'dan çekilecekler. Fakat iki Almanya'nın birleşmesinden rahatsız olan Polonya ve Çekoslovakya'daki SSCB kuvvetleri kalacak. Carlos Miranda, Batı ve Doğu Almanya'nın birleşmelerini, Doğu Almanya'nın silahlardan arındırılarak tarafsız bölge ilanı ile mümkün görüyor. Miranda'nın kanısına göre SSCB, kendisine Polonya ve Çekoslovakya'da kalma olanağı sağlandığı ve Federal Almanya NATO'da kaldığı takdirde, iki Almanya'nın birleşmesine ve Amerikan güçleri bölgede kalırken kendisinin Doğu Almanya'dan çekilmesine razı olacak.

Çekişme

Geçen yaz, ABD ile özellikle İspanya ve Fransa, gerilimi yüksek çekişmeler yaşadı. Bu tansiyon hâlâ düşmüş değil. Bu iki ülke, ABD'nin NATO aracılığı ve Viyana görüşmelerinden çıkan anlaşmalara dayanarak Avrupa'daki silah sanayiine uygulamak istediği "sıkı gözaltı"yı kabul etmediler. Çünkü uygulanmak istenen söz konusu denetim, İspanya ve Fransa'nın elden kaçırmak istemediği ve "Üçüncü Dünya'ya yönelik" hızlı askeri manevra yeteneğini de kapsıyordu. Oysa; bu yıl sonlarında bitmesi beklenen Viyana konvansiyonel silahları azaltma görüşmeleri, aşağı yukarı 40.000 kalemlik madde içerecek. Bunlara uyulup uyulmadığını denetlemek için binlerce görevli Avrupa'yı dört dönecek. "Open Skies" (sınırsız hava sahası) operasyonu dahilinde yüzlerce havadan gözetleme uçağı uçacak. İşte, NATO'nun bundan sonraki görevlerinden biri; daha geniş denetime gerek yok görüşü hâkim. İspanyol Güvenlik ve Silahsızlanma Genel Müdürü Carlos Miranda'ya göre, "Atlantik İttifakı'nın sürmesi kötü değil." Ancak gelecekteki işlev ve yetki saptaması iyi yapılmalı.

İspanyol diplomasisi NATO'nun yeni çehresini daha klasik kesimli "İspanyol modeli" üyeliğin yaygınlaştırılması olarak görmek istiyor. Bilindiği gibi İspanya, NATO'nun askeri kanadına "sınırlı" bir destek vermekte. Kayıtsız koşulsuz bir hareket birlikteliği yok.

İspanyol modeli ile en çok ilgilenen ülke ise Macaristan. Ancak Macaristan, İspanyol modelini NATO'ya girmek için değil, Varşova Paktı ile arasındaki mesafeyi koparmadan açmak amacıyla kullanmayı planlıyor.

Fakat gerek İspanya, gerekse askeri kanatta hiç yer almayan Fransa ve tam üye diğer müttefikler, Avrupa'da NATO kurumunun varlığını sürdürmesinden yana. Bunun üç nedeni var: 1. ABD ile Atlantik ötesi ilişkiyi sürdürmek ve ABD vurucu gücünü Avrupa'da bulundurmak, 2. SSCB'de ileriye dönük olacakların belirsizliği ve dev Kızıl Ordu'dan duyulan korku, 3. Büyük ve birleşik bir Almanya'ya karşı süren çekince.

[Fotoğraf altyazısı: BAŞBAKAN GONZALEZ — Madrid sesini duyuruyor.]