Fransa'daki her dört Türkten biri Kürt

Paris'teki Kürt derneklerinin en büyüğü, Nezan Kendal'ın başkanı bulunduğu Paris Kürt Enstitüsü. Enstitünün faaliyetleri görünürde ve gerçekte 'kültür'le sınırlı. Ancak enstitü yetkilileri silahlı eylemi kınayıcı yorum yapmaktan ya da 'hakkında' konuşmaktan özenle kaçınıyorlar.

PARİS — Fransa'da yasal olarak 250.000 Türk işçisi var. 75.000 de Kürt yaşıyor. Bunların % 85'i Türkiye çıkışlı ve işçi. Demek ki Fransa topraklarındaki Türk topluluğun da dörtte biri Kürt. Paris'in 18. ve 20. bucakları (Arrondissement), gezenler kendilerini bir an Malatya ya da İstanbul'da (bu iki kent giderek benzeşiyorlar zaten) sanabilirler. Biz Anadolu kavimleri, bir yerden bir yere göç ederken sosyal oranlarımız ve siyasal dümenlerimizi de birlikte götürüyoruz anlaşılan.

Bir farkla: Paris'teki Kürtler, Türklerden çok daha organize olmuşlar. Bu kentte 4 Kürt derneği var: Kürt Enstitüsü, Kürt Birliği (Alliance Kurde), KOM-KAR ve Kürdistanlı Yurtsever İşçiler Derneği. En önemlileri Nezan Kendal'ın başkanı bulunduğu "Paris Kürt Enstitüsü". Bu kurum, Fransa Kültür Bakanlığı, Bilimsel Araştırma, Sosyal İşler ve Gençlik ve Spor bakanlıklarından ödenek; AT Kültür Komisyonu ve İsveç Kültür Bakanlığı'ndan yardım almakta.

Ayrıca Avrupa'nın çeşitli devletlerinden, enstitü olarak kültürel projeler için zaman zaman finansman sağlıyorlar. İspanya, Yunanistan, Yugoslavya ve Belçika, Kürt öğrencilere burs da veriyorlar. Fransa, Türkçe, Arapça, Farsça ve İngilizce olmak üzere beş dilde yayımlanan haber bültenleri ve sayısız dergi, kitap, video kaset, kaset, afiş yayınları bulunuyor.

Gelişmiş toplum olmanın kültür geleneği, yazılı örneklerden başlar denir. Örneğin Basklar, 20. yüzyıldan geriye yazılı kültürleri olmadığından ve sayılarının azlığı nedeniyle dilin gerilemesini, tanınmalarına rağmen önleyemiyorlar. Kürtler için böyle bir tehlike yok. Çünkü sayıları, dilin yaşaması için yeterli çokluktadır. Enstitünün kitaplığında 17. yüzyıldan yazılı edebiyat örnekleri bulunmakta. İlk yazılı belge ise 11. yüzyıldan. Paris Kürt Enstitüsü'nün son büyük girişimi, Fransızca-Kürtçe-Türkçe bir sözlük hazırlanması. 40.000 kelimelik bölümü tamamlanmış; bittiğinde 100.000 kelimeye ulaşacağı belirtiliyor. Ancak bu, objektif bir sayı değil.

Komşu dillerden ahnti yapmayan Kürtçenin 5.000 kelimeyi aşmadığını söylüyor tarafsız Kürt olmayan Türk uzmanlar. Türkiye'deki Kürt köylüsünün 500 kelime ile konuştuğu düşünülecek olursa, Kürtçenin başlı başına bir dil olduğu su götürmez. Kürtçe, "Kurmancı", "Sorani" ve "Gorani" olarak üç ana lehçe farklılığı gösteriyor. Türkiye'de "Zazaca" diye bilinen lehçe de Gorani sayılmakta.

Paris'teki Kürt Enstitüsü'nün faaliyetleri gerek görünürde gerekse gerçekte "kültür"le sınırlı gibi. Enstitü yetkilileri, PKK ile organik bağları olmadığını belirtmekle birlikte, silahlı eylemi kınayıcı yorum yapmaktan ya da "hakkında" konuşmaktan özenle kaçınıyorlar.

Ama İrtibat ve Haber Bülteni adlı yayınlarında, bütün dünya basınında Kürtler ve PKK hakkında çıkmış bütün gazete yayınları, hatta Basklara ilişkin haberler yer alıyor. Paris Kürtleri, Irak'taki gelişmeleri zayıf bir umut ve derin bir ilgiyle izliyorlar. Türkiye'nin son girişimlerine ise umut payının yükseldiği bir temkinle yaklaşmaktalar. Topluları yapan tek tek insanlar. Derin acılar insanı sert ve kıyıcı yapabilir. Toplumları da öyle. Kürt toplumunun tarihte çektiği acıları görmezden gelmek olanaksız.

Yirminci yüzyıla girerken dillerini konuşabilmek, bir kimlik edinebilmek, Paris'teki küçük Türkiye'nin Kürt katmanı için büyük önem taşıyor.

Enstitünün etkinlikleri arasında Fransızca, Türkçe, Arapça, Farsça ve İngilizce olmak üzere beş dilde yayımlanan, 3 ayda bir çıkan bülten var. Adı "Studia Kurdica". Bunun dışındaki yayın ve kültür faaliyetleri şunlar: - Haber Bülteni (Dünya basınında Kürtler) Aylık - Kürt Dili ve Edebiyatı "Hevi" (Umut). Yılda iki sayı çıkıyor. 8 sayı çıkmış. 200 syf. - Kürt Araştırma Dergisi (5 dilde, sosyolojik, 6 sayı çıkmış). - "Kurmancı" (Dil üzerine araştırma dergisi, yılda 2 kez). - 40.000 kelimesi tamamlanan: 100 bin kelimelik bir Kürtçe-Fransızca sözlük hazırlanıyor. Bu daha sonra Türkçe olarak yapılacak.

Enstitünün, yukarıdaki süreli yayınlar haricinde satışa sunulan ve Kürt kültürünü işleyen kitap sayıları şöyle: Fransızca: 14 Almanca: 3 Arapça: 5 Türkçe: 19 Zazaca: 3 Çocuk kitapları: 31 İngilizce: 6 Flamanca: 3 İtalyanca: 1 Kürtçe: 56 Soranice: 39

Söz konusu kurumun yayımladığı kitaplar dışında şimdiye dek satışa sunduğu kartpostallar, 7 video kaset, 19 müzik kaseti, 4 afiş ve çeşitli Kürtçe eğitimine dönük dil kitapları bulunuyor. (Kürtçe-Türkçe gramer) Enstitü dışında piyasaya çıkan 4 müzik kaseti ve üç plak daha var.

Bunlardan biri, UNESCO koleksiyonundan "Kürt Müziği". Enstitünün 4 özel sayı bülteni ise şöyle: Ölüm Rüzgârları (Bayen Mirine), Madam Mitterrand Kürdistan'da, Dr. Kasımlı, Kürt Uluslararası Konferansı, "Kurmancı/6".

[Fotoğraf altyazısı: Türkiye'deki Kürt sorunu, sığınmacıların gelişiyle değişik bir boyut kazandı.]