Metre

Yıl 1792. Büyük Fransız Devrimi üç yaşında. 24 Haziran sabahı, Tuileries Sarayı'nın önünde, her birini dört atın çektiği iki yaylı duruyor. Fizik bilgini, kont ve şövalye De La Borda, ünlü kimyager Lavoisier, filozof, matematikçi ve yasama meclisi milletvekili Condorcet, dostları Pierre Mechain ve Jean Baptiste Delambre adlı astronomi bilginlerine "güle güle" demeye gelmişler. Zamanın en büyük bilimcilerini bir araya getiren bu yolculukla, tarihi tarih yapan o güzel ve korkunç maceralardan birisi, "metre"nin öyküsü başlıyor.

Herkes için "özgürlük, eşitlik ve kardeşlik" amaçlayan ve bu amacı "evrensel" olarak düşünen devrimci meclis, Delambre ve Mechain'i yepyeni, tek bir ölçü birimi belirlemekle görevlendirmiş. O güne değin, dünyanın hiçbir yanında hiç bir ölçü birbirini tutmuyor. Yalnız Fransa'da, arşın, parmak, avuç, ayak gibi tam sekiz yüz ölçü birimi var.

Yurttaş Delambre ve Mechain, Fransa'yı bir uçtan diğerine kateden Paris meridyenini ölçmeye gidiyorlar. Delambre, Dunkerque'ten başlayacak ölçümlerine, Mechain ise Barcelona'dan. İki bilgin, Paris meridyenini ölçe ölçe Rodez'de buluşacaklar.

Bu görkemli maceranın planlayıcılarından olan Condorcet, iki bilginin yolculuklarını, henüz başlamadan "tüm halklara ve tüm zamanlara" adamış.

Peki Paris meridyeni ile ortak bir uzunluk biriminin ne ilgisi var?

Dunkerque ile Barcelona arasındaki boylam parçasının ölçümü, tüm meridyenin uzunluğunu hesap etmeye yarayacak ve bu uzunluğun kırk milyonda biri, "ölçüt" alınacak. Yeni ölçütün isim babası Borda. "Metre, diyeceğiz ona" diye ilan etti mecliste. 'Metre!'nin ölçüsü, ağırlık birimi kilogramın da hesaplanmasına yarayacak.

İki bilginin maceraları, tam altı yıl sürüyor sevgili okurlar. Bu altı yıl içerisinde, büyük Fransız Devrimi, kralının kafasını kesiyor. Cumhuriyet ilan ediliyor. Tüm ülkeden yüzbinlerce 'potursuz', üniformasız, silahsız yurttaşlar ordular oluşturuyor. Çünkü Avrupa'nın kraliyet orduları, cumhuriyetçi Fransa'ya savaş açmışlar. Dört bir yandan hücum ediyorlar. Fransız yurttaşlarının, topları yok. Tüm kilise çanlarını eritip top yapıyorlar. Barutları yok. Tüm evlerin, tüm ahırların rubutetli duvarlarını kazıyor, güherçile çıkarıyor, barut yapıyorlar. Koskoca Avusturya İmparatoru'nun kumanda ettiği düşman ordularını geri püskürtüyorlar. Paris'te 'terör' dönemi başlıyor. Condorcet idam ediliyor.

Yurttaş Delambre ve yurttaş Mechain bütün bu karışıklıklar içinde hep meridyeni ölçüyorlar. Adım adım, bütün Fransa'yı katediyorlar. Delambre, defalarca tutuklanıyor. Paris birbirini yiyor, ancak 'metre'nin babalarını koruyacak, kurtaracak bir sorumlu merci çıkıyor hep. İspanya, Fransa'ya savaş açıyor. Mechain, Pyrenees Dağları'nda mahsur kalıyor. Korkunç bir kaza geçirip aylarca ölümle pençeleşiyor. Yarı çıldırıyor. Düzeliyor sonra. Ölçümlerini sürdürüyor.

1798 yılında, sonradan Fransa'nın Machiavel'i olarak anılan büyük devlet adamı Talleyrand'ın çağrısıyla Paris'te toplanan ve tam yedi ülkeden oluşan bir heyet, 'metre' ölçümlerinin sağlamasını yapıyorlar. Ve devrimci meclis, yurttaş Delambre ile yurttaş Mechain'i ayakta alkışlayarak, "bölünmez ve tek Fransız cumhuriyetinin yedinci yılı, Messidor ayının dördü ve saat öğleden sonra üçte, halkın vekili yurttaşlara" platinden dökülmüş ilk metreyi ve ilk kilogramı gösteriyor.

Bugün bu birimler, Sevres Parkı'nın Breteuil Köşkü'nde, yerin 15 'metre' derinliğinde ve zırhlı kapılarla korunan bir mahzende saklanmaktadır. Yanlarında 1960 ve 1983 yıllarında, 86 izotop krypton ışıklarıyla yapılan yeni ölçümlerin birimleri durmaktadır. Her yıl eylül ayının son cuması, üç görevli, üç ayrı anahtarla mahzeni açar ve denetlerler.

Niçin bütün bunları yazdım acaba ben? Bilmiyorum. Galiba sığlıktan kurtulup, toplumları görkemli ve kutsal yapan maceraları anımsamaya ihtiyacım var.