Dobra Dobra, Sarayeva

Bosna Hersek'te yaşayan Boşnak Müslümanlar, Sırplar ve Hırvatlar, bütün tarih boyunca hep aynı dili konuştular. Yani kültürün temeli olan "dil"leri ortaktı. Bosna Hersek'te Müslüman ırkı, Hırvat ırkı, Sırp ırkı farklılığı da yoktu. Hepsi aynı ırktandılar. Ve bir gün, aynı ırk ve aynı dilden bu üç insan topluluğu birbirlerine girdiler. Ortodoks Sırplarla Katolik Hırvatlar, hem kendi aralarında dövüştüler hem Müslümanlara vurdular. Müslümanlar da hem Sırplara hem Hırvatlara. Altta Müslümanlar kaldı.

Boşnak Müslümanların hedef gösterildikleri ilk soykırım değildi bu. Boşnaklar, Müslüman olmadan önce Hıristiyandılar. Yüzyıllar var ki, İtalya'da Patarini, Fransa'da Kathar diye anılan ve Hıristiyan dinine "Manikeist" bir yaklaşım gösteren Bogomil mezhebi, bugün Bosna Hersek dediğimiz bölge insanları arasında çok yandaş buldu. Hıristiyanların kutsal kabul ettiği pek çok tabuyu yerle bir eden bu yeni din, Roma, yani Papa tarafından "sapkın" ilan edilmekte gecikmedi. Tarihteki ilk haçlı seferleri Avrupa'da yayılan Bogomillere karşı düzenlendi ve ilk engizisyon mahkemeleri, Bogomilleri yargılamak, daha doğrusu ateşe atmak, kazığa çakmak, çarmıha germek için kuruldu. Bölgedeki Bogomillere, "Boşnak" denildi ve yüzyıllarca süren bir av başladı, yok edilmeleri için. Bogomillerin bir bölümü öldürüldü. Diğerleri, dinsel kimliklerini gizlediler ya da nedamet getirmiş göründüler. Ancak uğradıkları zulmü ve soykırımı unutmadılar. Ta ki Osmanlı orduları, Bosna Hersek'e girinceye kadar. Ortodoksların, Bizans'ın düşüşünde Fatih'in kavuğunu Katolik Papa'nın külahına yeğledikleri gibi, Bogomiller de Osmanlı'nın gelişini fırsat bildiler ve zoraki Hıristiyan görünmektense, Müslüman olup, muzaffer işgalcinin korumasına girmeyi tercih ettiler.

Yüzyıllardır ezilen Bogomiller, böylece ilk kez "yenen"lerin yanında yer alıyor ve egemenlerin arasına katılıyorlardı.

Zamanla Bogomil olduklarını unuttular. İslam kültürünü benimsediler. Sırplar ve Hırvatlar içinse, bir şey değişmemişti. Karşılarında önce düşman Bogomiller vardı, sonra düşman Müslümanlar. Toplumsal bellek, korkunçtur. Çıkış noktası, temel nedeni unutulmuştu ama, Osmanlı dönemi ve Tito'nun yönetiminde durulmuş görünen din savaşları, Yugoslavya'nın çöküşüyle birlikte yüzyıllar önce kaldığı yerden yeniden başladı.

Bosna Hersek bölgesinde İslam dininin bir kaçış, bir kurtuluş, bir sığınma ve dokunulmazlık öğesi oluşuna değgin en ilginç öyküyü, bir İngiliz gazetecisinden dinlemiştim. 1994 yılında, Sarayeva'nın kuşatılması sırasında BBC televizyonu için Müslüman Boşnak bir çiftin günlük yaşamını izliyordu arkadaşım. Yaşlı karı koca, Sarayeva'da yakacak çalı çırpı topluyorlardı, BBC kamerası da peşlerinden. Sniper'lerin arasından koşa koşa ekmek aramaya gidiyorlardı, BBC de arkalarından. Derken kentin yegâne akan çeşmesinden bidonlara su doldururken, gazeteci İngiliz, "konu mankeni" adama, "Başınıza bütün bunlar Müslüman olduğunuz için geliyor değil mi?" diyecek oldu. Adam daha yanıt vermeden, o ana dek ağzını açmayan yaşlı kadın, ağlayarak bağırmaya başladı: "Ben Müslüman değilim, hayır! Yahudiyim ben! Almanlardan kaçmak için buraya sığındım yıllar önce, Müslümanlara dokunmuyorlar diye Müslümanım dedim. Bak, gelip burada da buldular bizi!"

Yahudi kadın, İkinci Dünya Savaşı'nda Bosna Hersek'e sığınmış, kimse dokunmasın diye Müslüman gibi yaşamıştı. İngiliz gazeteci, altüst olmuştu duyduklarından. Çekimi çok ilginç buluyordu. Londra'ya dönünce, filmi gösterdi ve bu sahneye dikkati çekti. BBC'nin yöneticisi, birkaç dakika düşündükten sonra, "Bu kareleri kes at!" emrini verdi. "Seyircinin kafasını karıştırmaya gerek yok!"

Dobra, Boşnak dilinde "iyi" demek. Bizim dilimize ise, "dosdoğru" olarak taşınmış. Sarayeva hakkındaki dobra dobra izlenimlerin devamı, yarına.