Avru, Avra, Para

Dünya tarihinin en büyük "para" operasyonu, Avrupa Birliği'ne üye 12 ülkedeki tüm akrep ve yelkovanlar 31 Aralık gecesinin üstüne ve 2001 yılının boynunu vurduğunda gerçekleştirilecek. Operasyonun adı, tam Türkçesiyle Avru aslında, ama yetmiş iki millet tarafından ya öro, ya yüro diye çağrılacak ama aynı yazılacak: Euro.

İnsanlık tarihinin en kapsamlı ekonomik "bahsi"ne tutuşmak cesaretini, AB üyesi 15 ülkeden 12'si gösterdi ancak. Devletler kurdukları kıtanın tarihini, birbirlerini boğazlayarak, kan, kin ve gözyaşıyla yazanlar; en son 1940'lı yıllarda savaşan, düne kadar köpek gibi hırlaşan iki güç, Almanya ve Fransa önderliğinde, aynı anda, geçmişlerinin belki de en önemli belgesini, özgün paralarını yırtıyor ve yerine işbirliğinin, güç birliğinin ortak simgesi, hiçbirine ait ulusal tınılar taşımayan yepyeni bir birim koyuyorlar.

EURO'ya geçişin tartışıldığı bir televizyon programında, Italyan meslektaşım Alberto Toscano "Bu benim için insan ayağının Ay'a basmasından daha önemli, daha heyecanlı bir olay. Avrupa'yı ilk kez somut olarak göreceğim" dedi. Le Monde gazetesinin ünlü çizeri ve Türk dostu Jean Plantu şaşırdı: "İnsanoğlunun Ay'a gitmesi daha önemli değil miydi?" AB dışı bir ülkenin gazetecisi olarak susmam gerekirdi ama dayanamadım: "Evet ama Ay cepte taşınmaz. Euro taşınacak."

Nasıl tüm savaşların temel nedeni paraysa, euro da bir para savaşının askeri. ABD'nin hegemonyasına karşı kurulan AB'nin, doların hegemonyasına karşı durmaya çalışacak ortak para birimi. İşte bu yüzden bir bahis, bir "challenge" euro'ya geçiş. Bir günde 12 ülkenin 300 milyondan fazla nüfusu, aynı birimle dünyanın ikinci büyük para sathını yaratacak. Başarılı olur mu? Amerikan dolarını tahttan indirir mi? Zaman gösterecek. Şimdilik, yani Avrupa parası piyasaya çıkmadan önce yapılan spekülasyonlarda dolar hâlâ kral.

Ama savaş yeni başlıyor. ABD'nin dış ödemeler açığı büyük. AB'nin böyle bir açığı yok. Dengeler değişebilir. En azından ilk kez, paranın cengi neşeli olacak, kan dökülmeyecek. AB yıllardır bu geçişe hazırlanıyor. Darphaneleri, "start" verilen 1999'dan beri gece gündüz euro ve cent basıyor. Yeni paranın değeri her ulusal birimden yüksek. Dolayısıyla yüz binlerce ton bozukluk, çil çil euro'lar; cent'ler basmak gerekti. Banknot desteleri kolaydı. En taşınabilir olanı. Çünkü taşımak deyip geçmeyin: Fransa'da üç bin özel konvoyla aktarıldı euro'lar, darphanelerden bankalara. Makineli tüfeklerle, hatta hafif havan toplarıyla korunan trenler kaldırıldı. Karadan kamyonlarla taşınan konvoylara önden, yandan, arkadan askeri araç ve polis devriyeleri verildi. Havadan helikopterlerle izlendi tüm konvoylar. Sonuçta, euro'lar bankalara önemli bir saldırı, soygun girişimi olmadan ulaştı, uslu uslu bekliyorlar. Dolaşımı 1 Ocak'tan öteye başlayacak.

Neleri değiştirmek gerekmedi ki euro'ya geçiş için! Önce faturalar değişti, sonra fiyat etiketleri. Para birimi öğreten okul kitapları yeniden basıldı, aritmetik problemleri düzeltildi. Sonra yasalardaki cezalara geldi sıra. Para atılan tüm sayaçlar: İçecek makineleri, araba parkmetreleri, telefon kartları, prezervatif dağıtıcıları yeni birime ayarlandı. Ve tabii taksimetreler artık euro yazıyor. Her alışverişte müşteriler, söylenen fiyatı, ellerinde hesap makineleri, henüz geçerli eski birime çevirip karşılığını ödüyor. Söz konusu hesap makinelerini de bedava dağıtmak gerekti! Ama her şeyden önce, yeni birimi tanıtmak ve öğretmek. Yalnız Fransız devleti, euro'yu tanıtım ve öğretim kampanyasına 42 milyon euro harcadı. Yaklaşık 40 milyon dolar.

Fransa'nın "frank"ı, sözlük anlamında "özgür" demektir. Çünkü ilk Fransız frangı, 1356'da İngilizlere esir düşen Fransız Kralı İyi Jean için İngiltere'nin istediği özgürlük bedeli, fidyeyi ödemek için basılmıştır. On iki ülke parasının böyle on iki öyküsü var. Euro, milliyetin ve sınırların kaldırıldığı yeni bir kıtanın, yeni bir aidiyetin ilk somut simgesi. Ufukta, devletlerüstü bir demokrasi anlayışı... Ne diyelim? Darısı başımıza.